556 ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΛΕΩΣ
“Το Ελληνικό γένος ς είναι το μόνο γένος που απέκτησε την ανεξαρτησία του, χωρίς να απελευθερώσει την Πρωτεύουσά
του»- Α.J.Toynbee [i]
Στις 29 Μαΐου 2003 συμπληρώθηκαν 550 χρόνια από εκείνη την Τρίτη του 1453 ,όπου η Κωνσταντινούπολη ,η Πρωτεύουσα του Ελληνικού Γένους, έπεσε στα χέρια των Τούρκων και σφραγίστηκε το τέλος του Βυζαντίου ή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας . Οι γραμμές που ακολουθούν δεν φιλοδοξούν να αποτελέσουν ιστορικό πόνημα .Είναι μια πολλή περιληπτική παράθεση γεγονότων από αυτά που αναφέρονται στην πλούσια βιβλιογραφία ,ξένη και ελληνική και έχουν ως αφορμή την υποχρέωση όλων των μέσων ενημέρωσης να υπενθυμίζουν τα ιστορικά εκείνα γεγονότα που είχαν σημαδιακή επίδραση στη πορεία του ελληνισμού ,για να θυμούνται και να διδάσκονται όλοι οι Έλληνες από τα λάθη και τις επιτυχίες τους.
Τι ήταν η Βυζαντινή Αυτοκρατορία
Ήταν το κράτος εκείνο που ξεκινώντας (πότε ;) ως συνέχεια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας αποτέλεσε την χριστιανική πολιτεία με ελληνικό χαρακτήρα και πρωτεύουσα την Κωνσταν-τινούπολη.
Ως αφετηρία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας - κατά την επικρατήσασα άποψη- θεωρείται το έτος 324 μ.Χ , όταν αρχίζει η μονοκρατορία του Μ. Κωνσταντίνου. Δύο κρίσιμα ιστορικά γεγονότα : η μετάθεση του κέντρου βάρους της Αυτοκρατορίας από τη Δύση (Ρώμη) στην Ανατολή (Κωνσταν-τινούπολη)και η αναγνώριση του Χριστιανισμού ως ευνοούμενης θρησκείας του κράτους θα μεταμορφώσουν κατ΄ ουσίαν την Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία σε Ελληνική Χριστιανική Αυτοκρατορία,
τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία ,παίρνοντας το όνομά της από την πρωτεύουσά της , της οποίας το αρχαίο μεγαρικό όνομα ήταν Βυζάντιο.
Το Βυζαντινό πολίτευμα ήταν απολυταρχικό . Ο Αυτοκράτωρ συγκέντρωνε και τις τρεις εξουσίες «που πήγασαν από το Θεό»
Χάρτης_1 Τα αίτια της Πτώσεως της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας
Είναι πολλά και βαθιά και η ανάπτυξή τους εκφεύγει του σκοπού αυτού του κειμένου . Το μόνο που θα επιχειρηθεί στις επόμενες παραγράφους είναι να παρουσιαστεί με τη βοήθεια χαρτών [ii], η σταδιακή συρρίκνωση της Β.Α όπως αυτή επισυνέβη σε ορισμένα σημεία της κρίσιμης διαδρομής της μέσα στους 11 αιώνες της ζωής της.
ü Η έκταση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας το
362 μ.Χ είναι αυτή που φαίνεται στο χάρτη_1 Κατά τη δυναστεία του Μ. Κωνσταντίνου (320-363 μ.Χ) κτίζεται η Κωνσταντινούπολη και το Μάιο του 330μ.Χ γίνονται τα εγκαίνιά της.
ü Η διαμάχη των διαδόχων του
Xαρτης_2Μ. Κωνστατίνου
,οι θρησκευτικές έριδες, οι επιδρομές των Γερμανικών Φύλων κ.λ.π οδηγούν στο χωρισμό της Αυτοκρατορίας σε Δυτική Ρωμαϊκή και Ανατολική . Στη συνέχεια ακολουθεί η συρρίκνωσή της όπως φαίνεται στο χάρτη 2 που αποτυπώνει την κατάσταση το έτος 476 μ.Χ.
ü Ο Αιώνας του Ιουστινιανού (518-565)
και των άξιων συνεργατών του (Βελσσάριου και Ναρσή) οδήγησε στην ανάκτηση μέρους του εδάφους της Δυτικής Αυτοκρατορίας , όπως φαίνεται στο Χάρτη 3 στον οποίο αποτυπώνεται η κατάσταση το 562 μ.Χ.
ü Η μεσοβυζαντινή Περίοδος (565-1081
μ.Χ) χαρακτηρίζεται από τραγικά σφάλματα ,
φανατισμούς και θρησκευτικές έριδες(Σχίσμα μεταξύ Ανατολικής και δυτικής Εκκλησίας το 1054 μ.Χ) ,που οδήγησαν σε περαιτέρω συρρίκνωση της Αυτοκρατορίας .
ü Η περίοδος 1081-1453.
Από το 1081 μέχρι το 1204 , η Β.Α ,αν και συρρικνωμένη, διατηρεί ακόμα την αυτοτέλειά της , αλλά η βαθμιαία αποδιοργάνωσή της , οι θρησκευτικές έριδες κ.λ.π την οδηγούν στα χέρια των σταυροφόρων της Δ΄ Σταυροφορίας τον Απρίλιο του 1204.
ü Η Φραγκοκρατία (1204- 1261) οδήγησε
στο μοίρασμα της Β.Α από τους Βενετούς και τους Φράγκους και στην ίδρυση της Λατινικής Αυτοκρατορίας με πρωτεύουσα την Κωνσταντινούπολη , της Αυτοκρατορίας της Νίκαιας και της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας ,όπως φαίνετα στο Χάρτη 4 στον οποίο απεικονίζεται η κατασταση το 1212 μ.Χ.
ü Η δυναστεία των Παλαιολόγων (1261-1453 μ.Χ)
Με την ανάκτηση της Κωνσταντινουπόλεως
από το Μιχαήλ Η΄ τον Παλαιολόγο το 1261, η Β.Α έγινε πάλι υπολογίσιμη δύναμη στη διεθνή πολιτική της εποχής. Αλλά στην ουσία ήταν η σκιά του εαυτού της . Τα πλούσια βυζαντινά λιμάνια και αστικά κέντρα κατείχαν Φράγκοι Η επέλαση των Οθωμανών στέρησε το Βυζάντιο από τους σιτοβολώνες της Μικράς Ασίας και από τη δυνατότητα στρατολόγησης ανδρών . Η πραγματικότητα αυτή ,οι εμφύλιοι πόλεμοι ,οι θρησκευτικές έριδες(ενωτικοί ανθενωτικοί) , η πανώλη του 1347 είχαν καταστήσει την Κωνσταντινούπολη στις αρχές του 15ου αιώνα μια πόλη-κράτος και όχι την πρωτεύουσα αυτοκρατορίας. Στις αρχές λοιπόν αυτού του αιώνα είχαν χαθεί όλες οι κτήσεις της (ακόμη και η Θεσσαλονίκη ) με μόνο το Δεσποτάτο του Μορέως να επιβιώνει και να ανθεί πνευματικά ,ενώ ο κλοιός γύρω από την Πόλη να σφίγγει συνεχώς . Σ.τους xάρτες 5 και 6 απεικονίζεται η κατάσταση το 1401 μ.Χ και το 1430 μ.Χ.
ü Το «Μολών Λαβέ »
Η μόνη ελπίδα ήταν η Δύση με επικεφαλής τον πάπα , αλλά αυτή απαιτούσε την ένωση των δύο εκκλησιών με τους δικούς της όρους . Ο χωρισμός της ηγεσίας του κλήρου και του λαού σε Ενωτικούς και Ανθενωτικούς δεν επέτρεψε την έγκαιρη και ειλικρινή ένωση των δύο εκκλησιών. Αν και στις 12 Δεκ του 1452 ο Αυτοκράτορας Κωνσταντίνος ο Παλαιολόγος οργάνωσε το περίφημο συλλείτουργο στην Αγία Σοφία και η ένωση των δύο εκκλησιών είχε τυπικά επιτευχθεί, βοήθεια από τη Δύση ουδέποτε ήρθε. Ήρθε όμως η πολιορκία της Πόλης από το Μωάμεθ από το Μάρτιο του 1453 και η απαίτηση την 23η Μαΐου να την παραδώσει ο Κωνσταντίνος ο οποίος απήντησε ως άλλος Λεωνίδας : « Το δε την πόλιν σοι δούναι , ούτε εμόν εστιν ούτ ΄άλλου των κατοικούντων εν ταύτη.. Κοινή γαρ γνώμη πάντες αυτοπροαιρέτως αποθανούμεν και ου φεισόμεθα της ζωής ημών.»
ü «Εάλω η Πόλις »
Τα ξημερώματα της 29ης Μαΐου 1453 , ημέρα Τρίτη τα στίφη των Τούρκων εισχώρησαν στα σπλάχνα της Πόλης η οποία αφού μαγαρίσθηκε … υποδουλώθηκε.
Οι Συνέπειες της Πτώσης και της Διάλυσης της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας
Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία έπαψε να υπάρχει , αλλά άφησε πίσω της μια πλούσια κληρονομιά .Στη Δύση τη μεταλαμπάδευση του αρχαίου και του δικού της πολιτισμού που την έβγαλε από το σκοτάδι του Μεσαίωνα στο φως της Αναγέννησης .Για τους σκλαβωμένους Έλληνες έμεινε ένα όνειρο που δεν έσβησε και τους οδήγησε στο 1821 και στο θρίαμβο του 1912-13. Όταν όμως το όνειρο νικήθηκε από το διχασμό (αυτός εξ άλλου με άλλη αφορμή-γιατί η αιτία από πάντοτε ήταν μία : η πρόταξη του ατομικού συμφέροντος πάνω από το ομαδικό και ο ψευτοεγωισμός- δεν οδήγησε στην διάλυση της Αυτοκρατορίας;) τότε ήλθε η καταστροφή του 1922.
[i] Άγγλος Ιστορικός και Κοινωνιολόγος (1889-1976): Α study of History (Μνημειακό έργο 10 τόμων)
[ii] Οι χάρτες έχουν ως βάση αυτούς που υπάρχουν στην Εγκυκλοπαίδεια Υδρία (1981)
“Το Ελληνικό γένος ς είναι το μόνο γένος που απέκτησε την ανεξαρτησία του, χωρίς να απελευθερώσει την Πρωτεύουσά
του»- Α.J.Toynbee [i]
Στις 29 Μαΐου 2003 συμπληρώθηκαν 550 χρόνια από εκείνη την Τρίτη του 1453 ,όπου η Κωνσταντινούπολη ,η Πρωτεύουσα του Ελληνικού Γένους, έπεσε στα χέρια των Τούρκων και σφραγίστηκε το τέλος του Βυζαντίου ή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας . Οι γραμμές που ακολουθούν δεν φιλοδοξούν να αποτελέσουν ιστορικό πόνημα .Είναι μια πολλή περιληπτική παράθεση γεγονότων από αυτά που αναφέρονται στην πλούσια βιβλιογραφία ,ξένη και ελληνική και έχουν ως αφορμή την υποχρέωση όλων των μέσων ενημέρωσης να υπενθυμίζουν τα ιστορικά εκείνα γεγονότα που είχαν σημαδιακή επίδραση στη πορεία του ελληνισμού ,για να θυμούνται και να διδάσκονται όλοι οι Έλληνες από τα λάθη και τις επιτυχίες τους.
Τι ήταν η Βυζαντινή Αυτοκρατορία
Ήταν το κράτος εκείνο που ξεκινώντας (πότε ;) ως συνέχεια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας αποτέλεσε την χριστιανική πολιτεία με ελληνικό χαρακτήρα και πρωτεύουσα την Κωνσταν-τινούπολη.
Ως αφετηρία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας - κατά την επικρατήσασα άποψη- θεωρείται το έτος 324 μ.Χ , όταν αρχίζει η μονοκρατορία του Μ. Κωνσταντίνου. Δύο κρίσιμα ιστορικά γεγονότα : η μετάθεση του κέντρου βάρους της Αυτοκρατορίας από τη Δύση (Ρώμη) στην Ανατολή (Κωνσταν-τινούπολη)και η αναγνώριση του Χριστιανισμού ως ευνοούμενης θρησκείας του κράτους θα μεταμορφώσουν κατ΄ ουσίαν την Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία σε Ελληνική Χριστιανική Αυτοκρατορία,
τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία ,παίρνοντας το όνομά της από την πρωτεύουσά της , της οποίας το αρχαίο μεγαρικό όνομα ήταν Βυζάντιο.
Το Βυζαντινό πολίτευμα ήταν απολυταρχικό . Ο Αυτοκράτωρ συγκέντρωνε και τις τρεις εξουσίες «που πήγασαν από το Θεό»
Χάρτης_1 Τα αίτια της Πτώσεως της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας
Είναι πολλά και βαθιά και η ανάπτυξή τους εκφεύγει του σκοπού αυτού του κειμένου . Το μόνο που θα επιχειρηθεί στις επόμενες παραγράφους είναι να παρουσιαστεί με τη βοήθεια χαρτών [ii], η σταδιακή συρρίκνωση της Β.Α όπως αυτή επισυνέβη σε ορισμένα σημεία της κρίσιμης διαδρομής της μέσα στους 11 αιώνες της ζωής της.
ü Η έκταση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας το
362 μ.Χ είναι αυτή που φαίνεται στο χάρτη_1 Κατά τη δυναστεία του Μ. Κωνσταντίνου (320-363 μ.Χ) κτίζεται η Κωνσταντινούπολη και το Μάιο του 330μ.Χ γίνονται τα εγκαίνιά της.
ü Η διαμάχη των διαδόχων του
Xαρτης_2Μ. Κωνστατίνου
,οι θρησκευτικές έριδες, οι επιδρομές των Γερμανικών Φύλων κ.λ.π οδηγούν στο χωρισμό της Αυτοκρατορίας σε Δυτική Ρωμαϊκή και Ανατολική . Στη συνέχεια ακολουθεί η συρρίκνωσή της όπως φαίνεται στο χάρτη 2 που αποτυπώνει την κατάσταση το έτος 476 μ.Χ.
ü Ο Αιώνας του Ιουστινιανού (518-565)
και των άξιων συνεργατών του (Βελσσάριου και Ναρσή) οδήγησε στην ανάκτηση μέρους του εδάφους της Δυτικής Αυτοκρατορίας , όπως φαίνεται στο Χάρτη 3 στον οποίο αποτυπώνεται η κατάσταση το 562 μ.Χ.
ü Η μεσοβυζαντινή Περίοδος (565-1081
μ.Χ) χαρακτηρίζεται από τραγικά σφάλματα ,
φανατισμούς και θρησκευτικές έριδες(Σχίσμα μεταξύ Ανατολικής και δυτικής Εκκλησίας το 1054 μ.Χ) ,που οδήγησαν σε περαιτέρω συρρίκνωση της Αυτοκρατορίας .
ü Η περίοδος 1081-1453.
Από το 1081 μέχρι το 1204 , η Β.Α ,αν και συρρικνωμένη, διατηρεί ακόμα την αυτοτέλειά της , αλλά η βαθμιαία αποδιοργάνωσή της , οι θρησκευτικές έριδες κ.λ.π την οδηγούν στα χέρια των σταυροφόρων της Δ΄ Σταυροφορίας τον Απρίλιο του 1204.
ü Η Φραγκοκρατία (1204- 1261) οδήγησε
στο μοίρασμα της Β.Α από τους Βενετούς και τους Φράγκους και στην ίδρυση της Λατινικής Αυτοκρατορίας με πρωτεύουσα την Κωνσταντινούπολη , της Αυτοκρατορίας της Νίκαιας και της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας ,όπως φαίνετα στο Χάρτη 4 στον οποίο απεικονίζεται η κατασταση το 1212 μ.Χ.
ü Η δυναστεία των Παλαιολόγων (1261-1453 μ.Χ)
Με την ανάκτηση της Κωνσταντινουπόλεως
από το Μιχαήλ Η΄ τον Παλαιολόγο το 1261, η Β.Α έγινε πάλι υπολογίσιμη δύναμη στη διεθνή πολιτική της εποχής. Αλλά στην ουσία ήταν η σκιά του εαυτού της . Τα πλούσια βυζαντινά λιμάνια και αστικά κέντρα κατείχαν Φράγκοι Η επέλαση των Οθωμανών στέρησε το Βυζάντιο από τους σιτοβολώνες της Μικράς Ασίας και από τη δυνατότητα στρατολόγησης ανδρών . Η πραγματικότητα αυτή ,οι εμφύλιοι πόλεμοι ,οι θρησκευτικές έριδες(ενωτικοί ανθενωτικοί) , η πανώλη του 1347 είχαν καταστήσει την Κωνσταντινούπολη στις αρχές του 15ου αιώνα μια πόλη-κράτος και όχι την πρωτεύουσα αυτοκρατορίας. Στις αρχές λοιπόν αυτού του αιώνα είχαν χαθεί όλες οι κτήσεις της (ακόμη και η Θεσσαλονίκη ) με μόνο το Δεσποτάτο του Μορέως να επιβιώνει και να ανθεί πνευματικά ,ενώ ο κλοιός γύρω από την Πόλη να σφίγγει συνεχώς . Σ.τους xάρτες 5 και 6 απεικονίζεται η κατάσταση το 1401 μ.Χ και το 1430 μ.Χ.
ü Το «Μολών Λαβέ »
Η μόνη ελπίδα ήταν η Δύση με επικεφαλής τον πάπα , αλλά αυτή απαιτούσε την ένωση των δύο εκκλησιών με τους δικούς της όρους . Ο χωρισμός της ηγεσίας του κλήρου και του λαού σε Ενωτικούς και Ανθενωτικούς δεν επέτρεψε την έγκαιρη και ειλικρινή ένωση των δύο εκκλησιών. Αν και στις 12 Δεκ του 1452 ο Αυτοκράτορας Κωνσταντίνος ο Παλαιολόγος οργάνωσε το περίφημο συλλείτουργο στην Αγία Σοφία και η ένωση των δύο εκκλησιών είχε τυπικά επιτευχθεί, βοήθεια από τη Δύση ουδέποτε ήρθε. Ήρθε όμως η πολιορκία της Πόλης από το Μωάμεθ από το Μάρτιο του 1453 και η απαίτηση την 23η Μαΐου να την παραδώσει ο Κωνσταντίνος ο οποίος απήντησε ως άλλος Λεωνίδας : « Το δε την πόλιν σοι δούναι , ούτε εμόν εστιν ούτ ΄άλλου των κατοικούντων εν ταύτη.. Κοινή γαρ γνώμη πάντες αυτοπροαιρέτως αποθανούμεν και ου φεισόμεθα της ζωής ημών.»
ü «Εάλω η Πόλις »
Τα ξημερώματα της 29ης Μαΐου 1453 , ημέρα Τρίτη τα στίφη των Τούρκων εισχώρησαν στα σπλάχνα της Πόλης η οποία αφού μαγαρίσθηκε … υποδουλώθηκε.
Οι Συνέπειες της Πτώσης και της Διάλυσης της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας
Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία έπαψε να υπάρχει , αλλά άφησε πίσω της μια πλούσια κληρονομιά .Στη Δύση τη μεταλαμπάδευση του αρχαίου και του δικού της πολιτισμού που την έβγαλε από το σκοτάδι του Μεσαίωνα στο φως της Αναγέννησης .Για τους σκλαβωμένους Έλληνες έμεινε ένα όνειρο που δεν έσβησε και τους οδήγησε στο 1821 και στο θρίαμβο του 1912-13. Όταν όμως το όνειρο νικήθηκε από το διχασμό (αυτός εξ άλλου με άλλη αφορμή-γιατί η αιτία από πάντοτε ήταν μία : η πρόταξη του ατομικού συμφέροντος πάνω από το ομαδικό και ο ψευτοεγωισμός- δεν οδήγησε στην διάλυση της Αυτοκρατορίας;) τότε ήλθε η καταστροφή του 1922.
[i] Άγγλος Ιστορικός και Κοινωνιολόγος (1889-1976): Α study of History (Μνημειακό έργο 10 τόμων)
[ii] Οι χάρτες έχουν ως βάση αυτούς που υπάρχουν στην Εγκυκλοπαίδεια Υδρία (1981)
